De afslag naar rechts: complotdenken

De afslag naar rechts: complotdenken

Zijn samenzweringstheorieën gevaarlijk?

Trump grossierde in complotten die zijn verkiezing zouden dwarsbomen. Zo zou de Amerikaanse douane illegale buitenlanders toelaten die op Clinton moesten stemmen. En de opwarming van de aarde, daar zou China achter zitten. Complotten zijn hot. Waren het vroeger de joden en de vrijmetselaars die complotten tegen de gevestigde orde zouden smeden, nu zijn de CIA, internationale bankiers en de farmaceutische industrie vaak verdacht. Waarom zijn we zo vatbaar voor complotten? Waar ligt de grens tussen complotdenken en kritisch de overheid volgen?

Er zijn opvallende parallellen tussen de uitslagen van de laatste verkiezingen en referenda in Nederland, VK en VS. Trump, Brexit en het Nederlandse ‘nee’ tegen Oekraïne krijgen – wie weet – een vervolg in Frankrijk (Marine Le Pen), in Italië (exit Renzi). In Nederland en Duitsland staan Wilders en Alternative für Deutschland hoog in de peilingen. Sommigen ontwaren een opstand van de ‘boze, witte man’ die het verloor van de globalisering. Anderen denken dat het electoraat ‘eindelijk het land terug verovert’. Hoe het ook zij, of je je nu zorgen maakt of de toekomst juist rooskleurig ziet, er zijn vier thema’s die we graag eens bespreken met kenners en denkers. Om de oorzaken en gevolgen van deze ‘populistische revolutie’ eens goed in kaart te brengen en onze gedachten te bepalen. Achtereenvolgens zoomen we in op complotdenken, de eeuwige wederkeer, de kloof en democratie.

Scroll naar beneden voor meer info over de gasten.

Dit programma maakt onderdeel uit van de serie: De afslag naar rechts:
woensdag 18 januari – Complotdenken: zijn samenzweringstheorieën gevaarlijk?
woensdag 25 januari – Overeenkomsten met de jaren 30: moeten we waakzaam zijn voor nieuw fascisme?
woensdag 1 februari – De kloof tussen hoog en laag: valt Nederland uit elkaar?
woensdag 15 februari – Democratie: loten of kiezen?

Beeld door Erik van Beekum

Deel dit evenement:

Gasten


V.l.n.r. Maarten Reijnders, Jaron Harambam, Jelle van Buuren en Elma Drayer (moderator)

Maarten Reijnders

Maarten Reijnders (Rohypnol) studeerde politicologie in Amsterdam en Londen en is journalist. In 2016 publiceerde hij het boek Complotdenkers: Hoe gevaarlijk is het geloof in samenzweringstheorieën?, een – volgens Elsevier –  ‘hilarisch’ (goed voor vier sterren) boek. Panorama noemde het een ‘genadeloos (h)eerlijk en laagdrempelig boek’. Reijnders vertelt vooral over Nederlandse complotdenkers en

Volgens de achterflap gaat het boek over het volgende: “Wat beweegt complotdenkers? Zijn het paranoïde geesten of lijkt hun geloof in samenzweringstheorieën eigenlijk nog het meeste op religie? Journalist Maarten Reijnders dompelde zich onder in de wereld van de samenzweringsgelovigen. Hij sprak verscheidene Nederlandse complotdenkers. Van een herhaaldelijk veroordeelde ex-journalist die de jacht heeft geopend op pedo-netwerken tot een anti-vaccinatieactiviste die ervan overtuigd is dat de Holocaust zwaar wordt overdreven. En van een succesvolle ondernemer die meent de moord op John F. Kennedy te hebben opgelost tot een oprichter van een politieke partij die de luchtmacht wil inzetten tegen chemtrails sproeiende vliegtuigen. In Complotdenkers legt Reijnders uit hoe je een samenzweringstheorie kunt herkennen, waarom iedereen wel eens geneigd is om te vallen voor de verleiding van de complottheorie en waarom dat gevaarlijk is.”

Jaron Harambam

Jaron Harambam (Amsterdam, 1983) is socioloog en promovendus aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hij is geïnteresseerd in complottheorieën (preciezer: “de cultuur van radicaal scepticisme en wantrouwen jegens elites, politiek, wetenschap en technologie”) omdat die zicht bieden op de culturele mechanismen waarmee mensen omgaan met moderne kennis en kennisinstituten in tijden van wetenschappelijke onzekerheid. Zijn onderzoek geldt niet alleen de cultuur van de complotdenker, maar ook hoe zij reageren op wetenschap en strijden om autoriteit.

Jelle van Buuren

Jelle van Buuren is universitair docent aan het Haagse Institute of Security and Global Affairs. In zijn proefschrift bekijkt Van Buuren complottheorieën als substituut-ideologieën (of substituut-religies) die een nieuw en duidelijk verhaal vertellen over wie er deugt en wie niet. Complottheorieën zijn een soort sociale kritiek van mensen die zich vervreemd van of bedrogen voelen door het politieke establishment. Complottheorieën kunnen leiden tot terrorisme en geweld maar hun politieke kracht om veel mensen te mobiliseren is gering. De populariteit van complotdenken duidt op machteloosheid, wanhoop en afkeer van het politieke systeem.

 

Elma Drayer (moderator)

Elma Drayer is columniste van De Volkskrant. Ze studeerde Nederlands aan de VU en werkte voor Vrij Nederland en Trouw. In haar columns breekt Drayer regelmatig de staf over ietsisme, de voedselmaffia, het koningshuis en andere vormen van irrationeel denken.

 

Deel dit evenement: